Ο Όσιπ Μαντελστάμ με ελληνική ματιά

1 Ιουνίου 2016 Ντμίτρι Κίκοτ
125 χρόνια συμπληρώθηκαν στις αρχές του έτους από τη γέννηση του Όσιπ Μαντελστάμ, ενός μεγάλου Ρώσου ποιητή με ελληνική ψυχη. Για την ποίηση και προσωπικότητά του Μαντελστάμ μιλάει στη RBTH o διαπρεπής μεταφραστής των έργων του στα ελληνικά κ. Γιάννης Σουλιώτης.
Mandelstam

RBTH: Τι σημαίνει για Σας η προσωπικότητα του Μαντελστάμ;

Γ. Σουλιώτης: Πρόκειται για έναν ελληνολάτρης ,έναν άνθρωπος που υπόφερε στη ζωή του και που σηκώθηκε από τον θάνατο και τραγούδησε «Να ο ήλιος!».

RBTH: Πώς έγινε η γνωριμία  Σας με τα έργα του;

Γ. Σουλιώτης: Τον γνώρισα διαβάζοντας την Αχμάτοβα ,αλλά, κυρίως μεταφράζοντας μια άλλη μεγάλη, ρωσίδα ποιήτρια, την Μαρίνα Τσβετάγιεβα. Αυτή, άλλωστε έγινε η αφορμή να ασχοληθώ και με έναν άλλο σημαντικό Ρώσο ποιητή ,τον νεαρό  Σεργκέι Γιεσένιν, του οποίου τα ποιήματα δεν θ ’αργήσουν να δουν το φως της ημέρας. Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτοί οι δύο ποιητές ήταν η αιτία να συγγράψω την «Παγκόσμια Ανθολογία Αυτοκτόνων Ποιητών»(6ος αι.π.Χ-2014) ,που πρόκειται να εκδοθεί από τον ίδιο Εκδοτικό Οίκο ΑΡΜΟΣ, που εξέδωσε τον Μαντελστάμ .

RBTH: Το βιβλίο σας λέγεται «Τα ελληνικά ποιήματα του Όσιπ Μαντελστάμ». Είχατε ποτέ διάθεση να εκδώσετε τα «Άπαντα του Όσιπ Μαντελστάμ»;

Γ. Σουλιώτης: Δυστυχώς όχι, γιατί η γνωριμία μου μαζί του είναι πολύ πρόσφατη.

Ο Καθηγητής Γιάννης Σουλιώτης

Ο Γιάννης Σουλιώτης γεννήθηκε στον Πόρο. Είναι Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών Γαλλικών Πανεπιστημίων, Πρ. Βοηθός Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Νίκαιας (Γαλλία), Πρ. Πρεσβευτής-Σύμβουλος Αφοπλισμού και Διεθνούς Ασφαλείας, Μέλος της Ελληνικής Εταιρείας Μεταφραστών Λογοτεχνίας.

Γνωρίζει αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά και ιταλικά.

Έχει δημοσιεύσει άρθρα και μελέτες για θέματα Διεθνούς Δικαίου,Δικαίου Θαλάσσης, Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, κ.ά., καθώς και πολλά λογοτεχνικά έργα

 

RBTH: Πώς κατά τη γνώμη Σας εξηγείται η αγάπη του Μαντελστάμ προς την Ελλάδα, μια χώρα, όπου δεν ταξίδεψε ποτέ; Τι ήταν η Ελλάδα για τον Μαντελστάμ;

Γ. Σουλιώτης: Ο Μαντελστάμ ένιωσε τον αρχαίο κόσμο μέσα από το γλωσσικό στοιχείο του ελληνισμού. Ο ρυθμός των λέξεων είχε γι’ αυτόν μεγάλη σημασία ,από εκεί και ο θαυμασμός του για την αρχαία Ελληνική. Ο ίδιος ομολογεί ότι όλο το πνεύμα της ρωσική ποίησης είναι ελληνικό και ο μοναδικός δρόμος της κάθαρσής της βρίσκεται στην επιστροφή στον ελληνισμό. Γιατί ,όπως είπε και ο Πούσκιν «η αρχαία Ελληνική γλώσσα άνοιξε στη ρωσική τις πύλες του λεξιλογίου της, το θησαυροφυλάκιο της αρμονίας της, της δώρισε τους νόμους της τέλειας γραμματικής της ,τους υπέροχους τρόπους της, τον μεγαλοπρεπή λόγο της, με δυο λόγια η Ελληνική υιοθέτησε τη ρωσική και τη γλίτωσε από την διαδικασία της αργής εξέλιξης που επιφέρει ο χρόνος».

Ο Ελληνισμός των ποιημάτων του Μαντελστάμ  δεν είναι μόνον στα θέματα, αλλά και στον αέρα που φουσκώνει τα πανιά του Οδυσσέα, στο σάλι το ριγμένο στους ώμους της Φαίδρας, στο φλάουτο, στη λύρα, στη μουσική που συνθέτουν οι λέξεις των στίχων του, στην ομορφιά των εικόνων του.

Από τα 500 συνολικά ποιήματά του ,το 1/5 σχεδόν αναφέρεται με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στην Ελλάδα.!

Για τον Όσιπ Μαντελστάμ η Ελλάδα ήταν η χώρα της επαγγελίας του πνεύματός του ,κι όχι μόνο .Η αγάπη του για  κάθε τι ελληνικό ήταν τέτοια, ώστε έκανε το γάμο του με την αγαπημένη του Nadezhda στο «Ελληνικό καφενείο»,βάζοντας στα δάχτυλά τους γαλάζια δαχτυλίδια!

Γι’ αυτό και κατέληξε στην Κριμαία, όπου όλα του θύμιζαν την Ελλάδα. Όλη του τη ζωή ονειρευόταν ένα ταξίδι στην Ελλάδα. Και επειδή αυτό δεν έγινε πραγματικότητα, η πιο μεγάλη του επιθυμία ήταν να πεθάνει, τουλάχιστον, « ελληνικά».!

Τι ήταν γι’ αυτόν η Ελλάδα;...

                                              Μια χούφτα γαλάζιας θάλασσας

                                               στην άκρη του αυτιού του

Ελπίζω να πέθανε μ’ αυτή!...

RBTH: Τι πρέπει να προσέξει ο Έλληνας αναγνώστης ,διαβάζοντας τα ποιήματά του! Τι είναι πιο σημαντικό στην ποίησή του από τη δική σας άποψη;

Γ. Σουλιώτης: Την «πινδαρική» γραφή του, τον ελληνικό τρόπο έκφρασης και τις λέξεις του που χαρακτηρίζονται από «λακωνικότητα» τελείως σπαρτιατική!

Η ελληνική μυθολογία βρίσκεται στο κέντρο της ποιητικής σκέψης του Μαντελστάμ. Θεοί, ημίθεοι, τέρατα κατέχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στους στίχους του. Όλες αυτές οι αναφορές του ποιητή στα ελληνικά πρόσωπα ήταν μια μάσκα, αποτελούσαν σύμβολα κάτω από τα οποία προσπαθούσε να κρύψει τις πολιτικές του πεποιθήσεις.

Ο μυθο-ποιητικός του συμβολισμός άρχισε με το αθώο και αγέρωχο πρόσωπο του Μαντελστάμ -Ιππόλυτου και της Φαίδρας-Ρωσίας, για να περάσει συνέχεια σε εκείνο του Οιδίποδα, του σωτήρα της Θήβας, του γιου και συζύγου της Ιοκάστης, του φονιά του Λάιου, του γιου που τυφλώθηκε  που η κόρη- αδελφή του Αντιγόνη, φρόντισε στη συνέχεια να ενταφιάσει για να παρουσιάσει  κατ’ αυτό τον συγκεκαλυμμένο τρόπο την πατρίδα του Ρωσία, που υπεραγαπούσε!

RBTH: Ποιο είναι το αγαπημένο Σας ποίημα  του Όσιπ Μαντελστάμ;

Γ. Σουλιώτης: Δύσκολη...δυσκολότατη η επιλογή...

Tristia...

RBTH: Με ποιον Έλληνα ποιητή θα μπορούσατε να συγκρίνετε τον Μαντελστάμ και γιατί;

Γ. Σουλιώτης: Η τόσο συχνή αναφορά και χρήση της ελληνικής μυθολογίας  για εξυπηρέτηση των σκοπών του, μου θύμιζε ορισμένες φορές τον Καβάφη, αλλά κι οι δυο  τους τόσο διαφορετικοί μεταξύ τους!

RBTH: Υπάρχουν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες συγγραφείς ή ποιητές, που απευθύνονται τόσο συχνά στο θέμα της Ελλάδας (είτε αρχαίας, είτε μεσαιωνικής, είτε σύγχρονης); Σε τι μοιάζουν τα έργα τους με τα έργα του Μαντελστάμ και σε τι διαφέρουν;

Γ. Σουλιώτης: Μεγάλος ο αριθμός...Το ενδιαφέρον του Μαντελστάμ για τον «Ελληνισμό» ήταν το ίδιο έντονο όσο του Κήτς και του Λόρκα για την ελληνική μυθολογία, αλλά κατά ένα διαφορετικό τρόπο. Πρόκειται  για μια σκέψη  με μυθο-ποιητικό συμβολισμό. Η χρήση της μυθολογίας από τον Μαντελστάμ στις συγκεκριμένες περιπτώσεις ήταν κάλλιστα μια μορφή διαφυγής, τόσο γλωσσικής όσο και δημιουργικής. Εκεί που νόμιζε ότι οι λέξεις δεν ήσαν αρκετά ικανές  να τον προστατεύσουν επαρκώς, κατέφευγε στους μύθους.

RBTH: Τι Σας δυσκόλεψε πιο πολύ στη μετάφραση των έργων του Μαντελστάμ;

Γ. Σουλιώτης: Θα έλεγα ότι ορισμένες φορές σταμάτησα αρκετά ,γιατί είχα δυσκολίες να κατανοήσω το νόημα λέξεων, στίχων ή ακόμα και στροφών ολόκληρων. Τις εξήγησα ,όταν κατάλαβα εντελώς  τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έγραφε και ζούσε  και έγραφε!

RBTH: Ο Μαντελστάμ είναι αρκετά γνωστός στο ελληνικό κοινό, ακόμα χάριν  και στις δικές Σας μεταφράσεις. Πράγμα, να πούμε την αλήθεια, ασυνήθιστο για έναν Ρώσο ποιητή. Πώς μπορείτε να εξηγήσετε αυτή τη δημοτικότητά του;

Γ. Σουλιώτης: Οι Ρώσοι ποιητές  είναι πάντα καλοτάξιδοι και καλοδεχούμενοι στην Ελλάδα. Δεν θα ήθελα να απαριθμήσω ονόματα...Ο Μαντελστάμ υπήρξε  μια λαμπερή μορφή της ρωσικής «Αργυρής Εποχής», ένας προφητικός ποιητής, ένας Ρώσος κλασσικός, αλλά και μια από τις πλέον τραγικές και λυρικές  μορφές της ρωσικής ποίησης των αρχών ου 20ου αιώνα. Και ως γνωστόν οι Έλληνες λατρεύουν τόσο τον λυρική ποίηση ,όσο και την τραγωδία.

Πρόκειται για έναν καλλιτέχνη μάρτυρα, έναν «Άγιο της φαντασίας».Κανένας ποιητής δεν θυσιάστηκε τόσο για την τέχνη του και δεν πλήρωσε ακριβότερα για την πίστη του στη δύναμη της γλώσσας, την ομορφιά και την ελευθερία της φαντασίας.

+
Kάντε Like στη σελίδα μας στο Facebook!