Η καλλιτεχνική ορθόδοξη λογοτεχνία στη σημερινή Ρωσία

19 Μαΐου 2016 Maria Khorkova
Συνήθως θεωρείται ότι πρόκειται για βιβλία με συγκεκριμένο στυλ γραφής, συγκεκριμένο περιεχόμενο και, πιθανόν, αυξημένου βαθμού διαπαιδαγώγησης. Ωστόσο, μερικά χρόνια μεγάλων προσπαθειών συγγραφής σ’ αυτό το είδος έδειξαν ότι από το θρησκευτικό περιεχόμενο δεν πρέπει να απουσιάζουν οι λογοτεχνικές αρετές. Ευτυχώς, υπάρχουν αρκετοί συγγραφείς που συνδυάζουν με επιτυχία και το ένα και το άλλο.
Smolensk
The Church of St Michael the Archangel towers above the ancient city of Smolensk (470 km west of Moscow). Its genuine centuries-old look will stir the soul. Πηγή:Lori/Legion Media

Απόλυτο σημείο αναφοράς τα τελευταία χρόνια εξακολουθεί να παραμένει το βιβλίο του επισκόπου Τύχωνα (Σεβκουνόφ) «Μη άγιοι άγιοι», με πρώτη έκδοση το 2011. Αυτό γνώρισε αρκετές επανεκδόσεις (κυκλοφόρησε και σε ακουστική και πανηγυρική μορφή), ενώ στις αρχές του 2016 ο συνολικός αριθμός αντιτύπων του έφτασε τα 2 εκατομμύρια (!). Οι αληθινές ιστορίες για τη ζωή των μοναχών της Μονής Πσκοβ-Πετσέρσκι τις τελευταίες δεκαετίες της σοβιετικής εξουσίας αποδείχτηκαν ενδιαφέρουσες και για τους αναγνώστες άλλων χωρών, και το βιβλίο μεταφράστηκε σε αρκετές γλώσσες. Με βάση τους «Μη άγιους αγίους» δημιουργήθηκε μάλιστα και θεατρική-συναυλιακή παράσταση, η οποία ανέβηκε σε μια από τις πιο γνωστές σκηνές της Μόσχας, το Crocus City Hall. Το κύριο μυστικό της επιτυχίας του βιβλίου βρίσκεται στο ότι ο συγγραφέας «άγγιξε» πολλές και διαφορετικές κατηγορίες αναγνωστών, και ο καθένας βρίσκει στο βιβλίο αυτό που θέλει, τόσο οι άνθρωποι που είναι «έξω» από την Εκκλησία, όσο κι εκείνοι που βρίσκονται κοντά σε αυτή. 
Οι «Μη άγιοι άγιοι» έθεσαν το ξεκίνημα της «Πράσινης σειράς της ελπίδας», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις της Μονής της Υπαπαντής της Μόσχας. Τα συγκεκριμένα βιβλία είναι εύκολα αναγνωρίσιμα χάρη στα έντονα εξώφυλλά τους, όπου εικονίζονται άλση και δάση. Οι δημιουργοί της σειράς πόνταραν στους συγγραφείς που ήταν ήδη γνωστοί στον ορθόδοξο αναγνώστη, αλλά ταυτόχρονα και ενδιαφέροντες για τους ανθρώπους που δεν έχουν ιδιαίτερη σχέση με την Εκκλησία. Η σειρά συμπεριέλαβε πάνω από δέκα βιβλία, το «Ουράνιο πυρ» της Ολέσια Νικολάεβα, το «Μπουκέτο από κρίνα» του Αλεξάντρ Μπογκατιριόφ, τα «Μετόχια του Παραδείσου» του πρωθιερέα Γιαροσλάβ Σίποφ, τη «Χώρα των θαυμάτων και άλλα διηγήματα» του πρωθιερέα Αντρέι Τκατσιόφ κ.ά. Τα περισσότερα βιβλία έχουν ως βάση νουβέλες και σύντομα διηγήματα, όπου εξιστορείται η ζωή απλών ανθρώπων, η απόκτηση της πίστης από αυτούς, οι χαρές και οι πίκρες, και η Θεϊκή παρουσία σε κάθε στιγμή της ζωής. Ένα από τα σημαντικά μοτίβα της σειράς, είναι τα «καθημερινά» θαύματα. «Η ζωή μας, είναι ένα αδιάκοπο θαύμα, και τα θαύματα είναι η απόδειξη της Θείας παρουσίας και της φυσιολογικής ζωής», αναφέρει η συγγραφέας ενός από τα βιβλία της σειράς Ολέσια Νικολάεβα. Τα βιβλία αυτά, γραμμένα σε προσιτή γλώσσα, ωθούν τους αναγνώστες να συμπάσχουν με τους ήρωες, οι οποίοι μοιάζουν τόσο πολύ μ’ αυτούς τους ίδιους. Την «Πράσινη σειρά της ελπίδας» μπορεί κανείς συχνά να τη βρει σε κοσμικά βιβλιοπωλεία, και τα μεγάλα για τα σύγχρονα δεδομένα τιράζ παρουσιάζουν καλές πωλήσεις. 
Επιπλέον, τα τελευταία χρόνια έχει διαμορφωθεί ένας κύκλος επαγγελματιών συγγραφέων, οι οποίοι συνδυάζουν με επιτυχία τα λογοτεχνικά πειράματα με τη θρησκευτική θεματολογία. Εδώ θα πρέπει ν’ αναφερθούν τα ονόματα των Αλεξέι Βαρλάμοφ, Γιούρι Βιάζεμσκι, Εβγκένι Βοντολάζκιν. 
Ο Γιούρι Βιάζεμσκι δουλεύει εδώ και μερικά χρόνια πάνω στη σειρά «Γλυκά ανοιξιάτικα συκόμουρα», που είναι αφιερωμένη στα γεγονότα της Μεγάλης Εβδομάδας. Δομεί την αφήγηση σε αρκετά επίπεδα και χρησιμοποιεί πολλούς χαρακτήρες. Αυτό επιτρέπει στον αναγνώστη να μεταφερθεί με ευκολία σε άλλη εποχή και να εκλαμβάνει τη ζωή των ιστορικών προσωπικοτήτων σαν των σύγχρονών του. Για παράδειγμα, το μυθιστόρημα «Δύσκολη Τρίτη» είναι η ιστορία της ζωής ενός αγοριού, το οποίο έμελλε αργότερα να γίνει ο Πόντιος Πιλάτος. 
Το 2012 ο Εβγκένι Βοντολάζκιν έγραψε το άκρως ενδιαφέρον μυθιστόρημα «Λαύρος», το οποίο αφενός βασίζεται στο βυζαντινό υμνογραφικό κανόνα των βίων των αγίων και αφετέρου στις τεχνικές του μεταμοντερνισμού. Η δράση του μυθιστορήματος εκτυλίσσεται στη μεσαιωνική Ρωσία του 15ου αιώνα. Κεντρικός ήρωας είναι ο βοτανολόγος Αρσένιος, ο οποίος διαθέτει θεραπευτικές ικανότητες. Η σύζυγός του Ουστίνα, την οποία δεν έχει νυμφευθεί, πεθαίνει στη γέννα, καθώς και ο γιος τους μέσα στην κοιλιά της. Ο Αρσένιος, συντετριμμένος που η Ουστίνα πέθανε εξαιτίας του και χωρίς να εξομολογηθεί, αφιερώνει τη ζωή του στο να εξιλεωθεί για το κοινό τους αμάρτημα και εκλιπαρεί για την ψυχή της. Γίνεται αρχικά πλανόδιος θεραπευτής, μετά πτωχός τω πνεύματι, ο οποίος υιοθέτησε το όνομα της αγαπημένης του, αργότερα εκάρη μοναχός και τέλος, λαμβάνει ως μοναχός το όνομα Λαύρος. 
Στη βιογραφία του κεντρικού ήρωα εντοπίζονται καθαρά οι πρωτότυποι βίοι ρώσων οσίων και ασκητών. Ο συγγραφέας αναμιγνύει με δεξιοτεχνία στην αφήγηση τη μεσαιωνική πραγματικότητα με τη σύγχρονη. Σ’ένα συναρπαστικό γλωσσικό παιχνίδι είναι ευκρινής η χρήση σε ρωσικό κείμενο λογοτεχνικών τεχνικών από το γνωστότατο μυθιστόρημα για το μεσαίωνα, το «Όνομα του ρόδου» του Ουμπέρτο Έκο. Το 2013 ο «Λαύρος» κέρδισε το επίζηλο βραβείο «Μεγάλο βιβλίο». 
Αξίζει να γίνει μια αναφορά και στην ποίηση. Θρησκευτική λυρική ποίηση υπάρχει σε αρκετούς σύγχρονους ρώσους συγγραφείς, αλλά πιο συχνά με το συνδυασμό των λέξεων «ορθόδοξος ποιητής» συνδέονται η Ολέσια Νικολάεβα, η Όλγκα Σεντακόβα και ο Σέργκιι Κρουγκλόφ. 
Η Ολέσια Νικολάεβα είναι μια αναγνωρισμένη λογοτέχνης, καθηγήτρια του Ινστιτούτου Λογοτεχνίας Γκόρκι, και κυκλοφόρησε την πρώτη συλλογή ποιημάτων της το 1980. Το 2006 κέρδισε το βραβείο λογοτεχνίας «Ποιητής», φτάνοντας έτσι στο επίπεδο συγγραφέων όπως ο Αλεξάντρ Κούσνερ και ο Εβγκένι Γεφτουσένκο. Ένα από τα κεντρικά θέματα του έργων της Νικολάεβα είναι η παρουσία του χριστιανισμού σε μια μη χριστιανική και αντιχριστιανική κοινωνία. Οι στίχοι της είναι συχνά αφηγηματικοί, αλλά η αφήγηση υπηρετεί το πνευματικό περιεχόμενο, είναι παραστατική όπως η παραβολή. 
Η Όλγκα Σεντακόβα δημοσίευσε την πρώτη συλλογή ποιημάτων της το 1986 στο Παρίσι. Αναγνωρίστηκε ως δεξιοτέχνης του λόγου, όχι μόνο στην πατρίδα της, αλλά και στο εξωτερικό. Είναι κάτοχος πολλών λογοτεχνικών βραβείων, μεταξύ αυτών και του βραβείου Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, το οποίο της απονεμήθηκε το 2003 με τη διατύπωση «για τη θαρραλέα επιδίωξη να μεταδώσει με απλό λυρικό λόγο το μυστήριο της ύπαρξης, για τη λεπτότητα και το βάθος των φιλολογικών και θρησκευτικών-φιλοσοφικών δοκιμίων». Η ποίηση της Σεντακόβα διακρίνεται για τη φιλοσοφική αντίληψη της ζωής και της πίστης, την ένταση της πνευματικής αναζήτησης. Σε αυτή μπορούν να εντοπιστούν πολλές έμμεσες αναφορές στα έργα αρχαίων και κλασικών ευρωπαίων συγγραφέων. 
Μια άλλα σημαντική κατεύθυνση, είναι η παιδική λογοτεχνία. Την περίοδο της εκκλησιαστικής αναγέννησης της δεκαετίας του 1990, το πεδίο αυτό συνίστατο συνήθως σε ηθικοπλαστικά διηγήματα ορθόδοξης θεματολογίας. Σήμερα παρατηρείται μια προσπάθεια να εγκαταλειφθεί αυτή η τάση. 
Οι συγγραφείς παιδικών σειρών βιβλίων δεν προσπαθούν πλέον να γράφουν με καθαρά θρησκευτικό τρόπο, παρά να εμφυσούν με ευχάριστο τρόπο στα παιδιά τις αντιλήψεις για την αλήθεια και το ψέμα, το κακό και το καλό (ουσιαστικά συνεχίζουν την παλιά καλή παράδοση του σοβιετικού παιδικού βιβλίου). Για παράδειγμα, στο βιβλίο «Θέλω όπως κι εσύ!», η μικρή αράχνη Πόλια αρχίζει και βαριέται να υφαίνει τον ιστό και φεύγει «βαθιά στις κατάφυτες ζούγκλες προς αναζήτηση καινούριων εντυπώσεων και νέων φίλων». Η Πόλια προσπαθεί να βοηθήσει τα μυρμήγκια να κουβαλήσουν το φορτίο τους, να πηδήξει μαζί με τις ακρίδες, να σκάψει λαβυρίνθους μαζί με το σκουλήκι, αλλά τελικά δεν τα καταφέρνει. Η Πόλια αρχίζει να πιστεύει ότι δεν είναι ικανή να κάνει τίποτα. Όταν όμως η ικανότητά της να πλέκει τον ιστό βοηθά να σωθεί μια πεταλούδα που έπεσε σε μια λίμνη, τότε καταλαβαίνει ότι δεν χρειάζεται να προσπαθεί να αντιγράφει κάποιον, το σημαντικό είναι να παραμένει ο εαυτός της. 
Την αξία της καλλιτεχνικής λογοτεχνίας τη συνειδητοποιούν πολύ καλά στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, σε «επίσημο» επίπεδο. Το λογοτεχνικό βραβείο του Πατριάρχη, το οποίο δίδεται από το 2011, δεν έχει ανάλογο στην ιστορία της Ρωσικής και των άλλων Εκκλησιών. Στο επίκεντρο της προσοχής της δεν βρίσκονται μόνο οι «ορθόδοξοι» συγγραφείς, καθώς το βραβείο καλείται να συμβάλλει στην ανάπτυξη της συνεργασίας μεταξύ της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας και της λογοτεχνικής κοινότητας. Το βραβείο απονέμεται στην κατηγορία «Για τη σημαντική συμβολή στην ανάπτυξη της ρωσικής λογοτεχνίας» και όχι για κάποια ιδιαίτερη «θρησκευτικότητα». Ταυτόχρονα, το βραβείο δίνεται μόνο στους λογοτέχνες, το έργο των οποίων «υπηρετεί την εδραίωση των πνευματικών και ηθικών αξιών στη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου». 

+
Kάντε Like στη σελίδα μας στο Facebook!